IMG 20181009 192927 797

 
ئازادی ویستێکی دەروونیی مرۆڤە کە تاکەکەس وێرای وەگەڕ خستنی ئەوپەڕی وزە و توانا زۆر جاریش حازرە گیانی خۆی، کە پڕ بەهاترین سامانە، وەک نرخی گەیشتن بەم ئاسوودەیی دەروونییە کە بەو ناوەوە ناودێر کراوە خۆبەخشانە پێشکەش بکات.
 
 
بەڵام ئەم ویستە پاش دەستەبەربوونی سەرەتایی ترین پێداویستییەکانی ژیانی مرۆیی کە بە مافی سروشتی ناسراون و لە جاڕنامەی گەردوونیی مافەکانی مرۆڤ، وەکوو کۆمەڵێک مافی بێ ئەملاوئەولای هەر تاکەکەسێک، سەرە ڕای هەر چەشنە تایبەتمەندییەکی نەتەوەیی، ئایینی، نژادی، رەگەزی و...دانیان پێ دانراوە وجەخت لە سەر پێویستیی دابین بوونیان کراوە، ئەم پێداویستییە سەرەتاییانەی ژیان بە پێداویستییە جەستەییەکان ناودێر دەکرێن کە بریتین لە: خۆراک – جلوبەرگ – شوێنی نیشتەجێ بوون.
 
 
بە درێژایی مێژوو ئەو دەسەڵاتە دیکتاتۆر و تووتالیتەرانە کە خوازیاری ئەوە نەبوون خەڵکەکەیان بیر لە ئازادی بکەنەوە بەردەوام هەولی ئەوەیان داوە کە دابین کردنی پێداویستییەکانی ژیان بۆ خەڵک دژواربێ ویان لە ئاستێک دابێ کە کۆمەڵگا ژیانێکی ئاسوودەی نەبێ و بە گشتی سەرقاڵی دابین کردنی پێداویستییەکانی ژیانێکی ئاسودەبێت و نەتوانێ بیر لە ئازادی وئاسودەیی دەروونی بکاتەوە. باشترین بەڵگە بۆ سەڵماندنی ئەم پرسە مێژووە. 
 
 
سەدویەک سال لەمەو بەر بارودۆخی ئیران بە شێوەیەک بوو کە رۆژانە بە سەدان کەس لەبرسێتی دەمردن بە هۆی ئەوەیکە نانێک بۆ خواردن دەست نەدەکەوت و ئەگەریش هەبا نرخی بە رادەیەک گران بوو کە کەمتر کەسێک توانای کڕینی هەبوو ، سەرمایەدارەکان و خاوەن کۆگاکانی دەغل ودان حکوومەتی وکەرتی تایبەت بۆ قازانجی زیاتر دەغڵ ودانیان پاشەکەوت دەکرد و نەیان دەفرۆشت ، لە باتی حکوومەت لە بیری چارەسەرێک بێ بۆ خەڵکی هەژار و لێقەڵماو کۆمیتە خێر خوازییەکانی ئامریکا و چەند ولاتێکی دیکە کە زیاتر کەسانێکی قەشە بوون فریای برسییەلان دەکەوتن و نامسولمانێک مسولمانیکی یارمەتی دەدا ، بێ دەسەلاتی پاشا وحکوومەت بە رادەیەک بوو کە ئێران ببوو مەیدانی شەری حرووس وعوسمانی هەرچی هاتباش دەستی لە ماڵ وحالی خەڵک نەدەپاراست، بە دوو سال نزیک بە ٤٠٪ خەڵکی ئیران (زیاتر لە ٨ ملیۆن کەس) لە برسان مرد. لەم وێرانی وبرسێتی و مردنەدا پشکی شێر بەر کوردی هەمیشە غەدر لێکراو کەوت کە ئێستاشی لە گەڵ بێ ئەم وێرانی و برسێتی و مردنە هەر بەشی کوردە لە ولاتی ئێران بە و جیاوازییە کە فۆرمەکانی گۆردراون.
 
 
ئەم بارودۆخە ناجێگیرە ونەبوونی وگرانی وبرسێتییەی وڵاتی ئێران زۆر لێکچوونی لە گەڵ ئەو بارودۆخەی سەدویەک ساڵ لەمەوبەری هەیە کە نیشاندەری ئەوەیە یەک سەدەیە وڵات لە دەستی ناشارەزایان و دەسەلاتدارانی بیر تەسک ومێشک بەتالدا بووە بۆیە دوای تێپەرینی سەد سال لە ئەو کارەساتە وڵات خەریکە تووشی هەمان دۆخ و چارەنووسە دەبێت. 
 
 
سەردەمانێک رۆژهەڵات ببو بە گۆرەپانی شەری ئێران لە گەڵ عوسمانی و عوسمانی لەگەڵ رووس و لەم شەرانەدا بە هەزاران لاوی کورد و ئێرانییان بە کوشت و ناوچەکەیان بە وێران کردن و بازارەکانیان بە سووتاندن و تاڵان کردن دەدا( سووتان و تاڵان کردنی شار و بازار و دەغل و دانی ورمێ، خۆی، ماکۆ لە لایەن رووس و عوسمانی)لە ئێستاشدا لاوانی وڵات بە نێوی دین و تەماعی پارە دەنێرن بۆ ئەوەی لە عێراق و سوریە بە بێ هیچ ئامانجێکی دیاریکراو تێدا بچن، رۆژگارێک کە ئێران گەورەترین نەهامەتی سەدوپەنجا سالی رابردووی لە بەر دەستێوەردانی ئینگلیس و رووس لە وڵاتەکەی بە سەرهات،کە چی ئێستا دەسەڵاتدارانی ئەم وڵاتە خەریکن دەستوەردان لە خاک و وڵاتی دیکەدا دەکەن و بوونە برادەری خاوەنە راستەقینەکانیان و کلک راوەشێنیانن، ئاگادار نین کە سەدەیەک لەم سیاسەتکردنانە تێپەریوە و دەبێ وەکوو ئەم جیهانە نوێیە بیر بکەنەەوە ، نەگونجانی بۆتە هۆی ئەوەی گەمارۆی بخرێتە سەر و دۆخی ژیانی خەڵک خراپتر بێ و بەرەو دۆخی کارەسات باری سەدەیەک لەوە پێش بچینەوە.
 
 
بیر و زەینی خەڵکێک کە وڵاتەکەیان بە یەکێک لە پڕ سامانترین وڵاتەکانی دنیا هەژمار دەکرێت و مێژوو وکلتوورێکی کۆنی هەیە دابین کردنی نان و خۆراک و شوێنێک بۆ ژیانە، کە بە ئەستەم ئەمانەشیان بۆ دابین دەکرێ و هەردەم ترسی ئەوەیان هەیە پێداویستییەکانی ژیانیان دەست نەکەوێ و نەبوونی زاڵ بێ . 
 
 
لە سالی ١٢٩٧ حکوومەت و کەرتی تایبەت بۆ گران بوونی زۆرتر وقازانجی زیاتر دەغل ودانیان رەوانەی بازار نەدەکرد لە ئێستاشدا کە سپای پاسداران هەموو گەورە کۆمپانیاکان وبەشە ئابوورییەکانی حکوومەتی داگێر کردووە بەم شێوەیە هەڵسووکەوت دەکەن و پێداویستییەکانی رۆژانەی خەڵک لە کۆگاکان پاشەکەوت دەکەن و رەوانەی بازاریان ناکەن بۆ قازانج کردنێکی زیاتر ئەمە لە حالێکدایە کە خەڵکی چارەرەشی ئێران رۆژ بە رۆژ بێ کارتر دەبن و بێ کاریش بێ پوولی لێ دەکەوێتەوە کە برسێتی و بگرە مردنیشی لەدوا دێ.
 
 
ڕۆژهەڵات لە دوا هەناسەکانی دەسەڵاتی قاجارییەکان بە هۆی نەبوونی رێگاوبان بۆ هاتووچۆ و
نەگەیاندنی خۆراک و بە هۆی شەری وڵاتان لە خاکی رۆژهەلات و دزین وکوشتن ووشکەسالی ونەخۆشی هەر لە قەسری شیرین هەتا ماکۆ تووشی برسێتی و مردن و ئاوارە بوون هاتن زۆربەی هەرەزۆری دانیشتوانی شار وگووندەکان لە برسان مردن(لە شارێکی وەکوو مهاباد بە گووندەکانەوە ٣٠.٠٠٠ کەس لە سالی ١٩١٧ دا لە برسێتیدا بوون و داواکاری هاوکاریان کردبوو بەلام هاوکارییان نەکرا چارەنووسی زۆربەیان دیارە چی بووە). 
 
 
ئەمە دۆخی خەڵک بوو لە کاتی قڕاندا، بەڵام بە دوای ئەم رووداوانەدا هیچ خزمەت کردنێکی شایانی باس نەکراوە تا وەکوو قەرەبوو کردنەوەیەک بۆ ئەم هەموو کوشتن و مردنە بێت ، ئێستاش دوای سەدەیەک تێپەڕ بوونی زەمەن و پێشکەوتنی زۆربەی شارەکان، رۆژهەڵاتی کوردستان لە پەراوێز دەخرێ و کەمترین ئاستی خزمەتی پێ دەکرێ گەورەشاری وەکوو کرماشان بۆ ئەوەی خزمەتی پێ نەکەن لە پلەی گەورەشار بوونی دەخەن، رێگاو بانی کوردستان ئێستاش نەشیاون و رۆژانە دەبنە هۆی مردنی سەدان کەس، کەمترین هەلی کار دەرەخسێنن لە کوردستان بۆ ئەوەی خەڵک هەژار و برسی بمێننەوە و ناچاربن پشت بە پارەی دەستی حکوومەت ببەستن و وەکوو بووکەڵەیەک هەڵیانسوورێنن هەمووی ئەم کردەوە پلاندارێژراوانە کە حکوومەت بەرامبەر بە کورد دەیکات زیانێکی زۆری لە ئابووری و دەروونی خەڵک داوە لە دوای زەختی گەمارۆکان و زیادبوونی ئەم کێشەیەش بە سەدان کێشەی دیکە، بۆتە هۆکاریک کە رۆژهەڵات بەڕ لە شوێنەکانی دیکەی ئێران تووشی قڕان و برسێتی بێت . 
 
 
یەکێک لە هۆکارە هەرە سەرەکییەکان بۆ سەڵماندنی ئەم بابەتە رێژەی بێکاریە لە کرماشان و ئیلام کە لە پارێزگاکانی دیکەی ئێران زیاترە دوای ئەوانیش پارێزگاکانی دیکەی کوردستانن، بێ کاری بەرامبەرە لە گەڵ بێ پووڵی و لەم بارودۆخەی ئێراندا کە رۆژانە و کاتژمێر بە کاتژمێر نرخی هەموو کەلووپەلێک زیاد دەکات واتاکەی دەبێتە برسێتی و مردن هەر وەک لە سەرەتادا باسمان کرد مردن بە فۆرم و شێوەی جیاواز، کەسێک کە توانای دابین کردنی بژێوی ژیانی نییە و کۆتایی بە ژیانی دێنێ، خوێندکارێک کە لە بەر نەداری توانای خوێندنی نییە و مردن دەکاتە چارەنووسی، بە هەزاران کەس کە بە چەندین مانگ تەحەموولی نەخۆشی دەکەن تا بتوانن تێچووی دکتوور و دەرمان دابین بکەن و سەدان کەسیان ناگەنە چارەسەری و تێدا دەچن، بە دەیان مەوادی خۆراکی کە بۆ لەشی مرۆڤ پێویستە و دەبێ لە بەرنامەی خۆراک دا هەبن لە سەر سفرەکان نەماون بە هۆی دەست نەکەوتن یان گرانبوونی لە رادە بەدەریان ئەمەش لە درێژماوەدا دەبێتە هۆی نەخۆشی ، ریژەی زیاد بوونی سوالکەرەکان، کارتۆن خەوەکان و قەبڕ خەوەکان و زۆر حالەتی دیکەی نەداری ومردن کە نووسینیان بە دەیان لاپەرەی پێویستە نیشانە سەرەکییەکانی گەیشتن بە دوا بڕگەیە کە ئەویش قڕانە.
 
 
لە پاش هێنانە بەر باسی ئەم لێکچوونەی ئێستا و رابڕدووی وڵاتی ئێران بە یەک دەرەنجامی کۆتایی دەگەین، لە پشتی سەرجەم کێشەکان و هەڵەکان دەستی دەسەڵاتدارانی بێ بیر و ناسیاسی و ڕیش درێژە عەبا رەشەکانی تێدایە، بەڵام خەڵکی بێ تاوان دەبێ سزای بێ مێشکی دەسەڵاتداران بکێشن، هەر لە ئەنجامی هەڵەکانی ئەوانیشە کە خەریکە وەکوو سەدەیەک لەمەوبەر تووشی قڕان و برسێتی و مردن دەبین، جیاوازی نێوان ئێستا و رابردوو لەوەدایە کە بە رووخانی ئەم رژیمە کۆی کێشەکانی خەڵک چارەسەر دەبێت و ئەو دابڕانەی دەسەڵاتداران لە بەینی جیهان و ئێراندا پێکیانهێناوە کۆتایی پێ دێت.
 
 
عومەر فەخرەدین فەر