له‌ناو هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌ جیاجیاكانی مرۆڤایه‌تیدا له‌دێر زه‌مانه‌وه‌ تا ئه‌م ساته ‌وه‌خته‌ ڕێژه‌یه‌كی به‌رز له‌ خه‌ڵكی مه‌ی ده‌خۆنه‌وه‌ به‌ هه‌موو جۆره‌كانیه‌وه‌، به‌كارهێنه‌رانیشی له‌ڕۆژگارێكی وه‌ك ئه‌مڕۆدا زۆر زیادی كردووه‌، له‌ وڵاتانی ئه‌وروپا و maddakhwlyakanئه‌مه‌ریكادا به‌

ئه‌ندازه‌یه‌ك به‌كارده‌هێنرێت كه‌ بۆته‌ به‌شێك له‌ كولتوری ئه‌م وڵاتانه‌، ته‌نانه‌ت هه‌رزه‌كاران و لاوانیش به‌ڕێژه‌یه‌كی هێجگار به‌رز په‌نای بۆ ده‌به‌ن له‌ هه‌ردوو ڕه‌گه‌زی نێر و مێ، ئه‌گه‌رچی له‌ڕووی یاساییه‌وه‌ بۆ ته‌مه‌نی خوار هه‌ژده‌ ساڵیش قه‌ده‌غه‌یه‌.

له‌و وڵاتانه‌ی كه‌ به‌هۆی ئایینه‌وه‌ به‌رهه‌م هێنان و فرۆشتنی مه‌ی ڕێگه‌ پێنه‌دراوه‌، ئه‌وا به‌هۆی ئاسانی دروستكردنی مه‌ی له‌لایه‌ن تاكه‌كانه‌وه‌، كه‌سانێكی زۆر خۆیان له‌ ماڵه‌كانیاندا جۆره‌ها مه‌ی دروست ده‌كه‌ن و ده‌یخۆنه‌وه‌، یاخود به‌نهێنی بازرگانی به‌ خواردنه‌وه‌ ئه‌لكهولیه‌كانه‌وه‌ ده‌كرێت و له‌ بازاڕه‌كاندا ده‌سته‌به‌ر ده‌كرێت.


خواردنه‌وه‌ ئه‌لكهولیه‌كان له‌و مادانه‌ن كه‌ ئالووده‌بوون دروستده‌كه‌ن، ئه‌گه‌رچی له‌ڕووی كاته‌وه‌ مرۆڤ دره‌نگتر ئالووده‌‌ ده‌بێت به‌ مه‌ی له‌چاو ماده‌ هۆشبه‌ره‌كانی تردا. ده‌شێت كه‌سێك به‌سنورداری مه‌ی به‌كاربهێنێت به‌ درێژایی ژیانی به‌بێ ئه‌وه‌ی بگاته‌ باری ئالووده‌بوونه‌وه‌. هه‌ربۆیه‌ بۆ جیاكردنه‌وه‌ی ئه‌و سنووره‌ له‌نێوان به‌كارهێنانێكی ئاساییانه‌ و نائاساییانه‌ بۆ خواردنه‌وه‌ ئه‌لكهولیه‌كان توێژه‌ره‌وه‌كان له‌م بواره‌دا ڕاوبۆچوونی جیاوازیان هه‌یه‌ و پێناسه‌ی جیاجیا بۆ كه‌سی گیرۆده‌بوو به‌ ئه‌لكهول (ئه‌لكهولیست) كراوه‌. بۆ نموونه‌ توێژه‌ر (دیفز 1974) ده‌ڵێت ئه‌لكهولی بریتیه‌ له‌ نۆشینی ئه‌لكهول به‌شێوه‌یه‌كی به‌رده‌وام یان ناوبه‌ناو كه‌ ده‌بێته‌ هۆی پشتپێبه‌ستن و زیان). له‌ پێناسه‌یه‌كی تردا هاتووه‌ ده‌ڵێت (ئه‌لكهولیست به‌و كه‌سه‌ ده‌گوترێت كه‌ مه‌ی زۆر ده‌خواته‌وه‌ به‌ ئه‌ندازه‌یه‌ك زیان به‌ ته‌ندروستی جه‌سته‌، یان به ئه‌ركه‌ كه‌سێتی و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانی بگات). هه‌ندێكی تر له‌ توێژه‌ران ده‌ڵێن (ئه‌لكهولیست ئه‌و كه‌سه‌یه‌ كه‌ له ‌یه‌ك ڕۆژدا ئه‌وه‌نده‌ مه‌ی بخواته‌وه‌ كه‌ بڕی 120 گرام له ئه‌لكهولی ڕه‌های تێدابێت، ئه‌مه‌ش ئه‌و بڕه‌یه‌ كه‌ له‌ (cc 375) ئه‌و خواردنه‌وه‌یانه‌دا ده‌بێت كه‌ ڕێژه‌ی (40٪) یان ئه‌لكهوله‌ وه‌ك عه‌ره‌ق و ویسكی و هاوشێوه‌كانیان، هه‌روه‌ها ئه‌م بڕه‌ له‌ یه‌ك لیتر شه‌رابدا هه‌یه‌ كه‌ له‌پێكهاته‌یدا ئه‌لكهول به‌ ڕێژه‌ی (16٪) به‌شدار بێت، یاخود ئه‌م بڕه‌ له‌ (3) بیره‌دا هه‌یه‌ كه‌ ڕێژه‌ی ئه‌لكهول تیایدا (5٪) بێت. له‌ئه‌نجامی تاوتوێكردنی زیاتری ئه‌م دیارده‌یه‌وه‌ شاره‌زایان له‌ ڕێكخراوی ته‌ندروستی جیهانی زاراوه‌یه‌كی نوێیان به‌كارهێنا كه‌ ناویان لێنا ( پشتبه‌ستن به‌ ئه‌لكهول ADS ) بۆ ئه‌م حاڵه‌ته‌ش سێ نیشانه‌یان دیاری كردووه‌:
1- خواردنه‌وه‌ی زۆر.
2- بوونی گیروگرفتی خێزانی یان له‌گه‌ڵ ده‌وروبه‌ر.
3- ده‌ركه‌وتنی نیشانه‌كانی به‌رگه‌گرتن و كشانه‌وه‌.
بوونی ئه‌م سێ نیشانه‌یه‌ به‌ڵگه‌یه‌ بۆ دیاریكردنی باری گیرۆده‌بوون به‌ خواردنه‌وه‌ ئه‌لكهولیه‌كان. ئه‌وه‌ی شایانی ئاماژه‌ بۆكردنه‌ ئه‌لكهوله‌كان له‌و ماده‌ هۆشبه‌رانه‌یه‌ كه‌ له‌هه‌ردوو لایه‌نی ده‌روونی و فسیۆلۆژیه‌وه‌ گیرۆده‌بوون دروستده‌كات.
ئه‌و كه‌سانه‌ی ده‌بنه‌ ئه‌لكهولیست سه‌ره‌تا وه‌كو كه‌سانی ئاسایی تر ده‌ست به‌ مه‌ی نۆشین ده‌كه‌ن به‌ڵام له‌ زۆر باردا له‌ته‌مه‌نێكی زووه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كه‌ن، پاشان بڕی خواردنه‌وه‌كه‌ زیاد ده‌كه‌ن و زۆرتر دووباره‌ی ده‌كه‌نه‌وه‌ و بۆ ماوه‌ی درێژ تر ده‌مێننه‌وه‌ به‌ دیار خواردنه‌وه‌وه‌، هه‌تا وایانلێدێت خواردنه‌وه‌ ده‌كه‌نه‌ ئامڕازێك بۆ به‌رهه‌ڵستی كردنی چه‌ند بارێكی مه‌زاژی وه‌ك بێزاری و دڵه‌ڕاوكێ و دڵته‌نگی. به‌هۆی ئه‌م زۆر په‌نابردنه‌ بۆ خواردنه‌وه‌ كێشه‌ و گرفتی تریان بۆ زیاد ده‌بێت له‌گه‌ڵ خێزان و شوێنی كار و په‌یوه‌ندیه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانیاندا به‌گشتی، ئه‌مه‌ وێڕای كێشه‌ی ئابووری كه‌ ڕووبه‌ڕوویان ده‌بێته‌وه‌، ده‌رئه‌نجام ئه‌م كه‌سانه‌‌ له‌ناخیاندا دووچاری هه‌ستكردن به‌ گوناه ده‌بن ئه‌مه‌ش وایانلێده‌كات بارگرانتر بن له‌ڕووی ده‌روونیه‌وه‌ بۆیه‌ زیاتر په‌نا بۆ خواردنه‌وه‌ ده‌به‌ن. به‌مه‌ش نیشانه‌كانی به‌رگه‌گرتن تیایاندا ده‌رده‌كه‌وێت، واته‌ ماوه‌ دوای ماوه‌ بڕه‌كه‌ زیاد ده‌كه‌ن بۆ خوڵقاندنی ئه‌و باره‌ مه‌زاژیه‌ی تێی ده‌كه‌ون. هه‌ندێجار ده‌بیستین له‌ زمانی كه‌سانێكه‌وه‌ كه‌ جاران به‌ دوو بیره‌ مه‌ست بوون به‌ڵام ئێستا به‌ شه‌ش یان حه‌وت بیره‌ ده‌كه‌ونه‌ باری مه‌ستییه‌وه‌، ئه‌مه‌ش نیشانه‌ی به‌رگه‌گرتنه‌.
گرفتی گیرۆده‌بوون به‌ مه‌ی یه‌كێكه‌ له‌ گرفته‌ گه‌وره‌كانی به‌شێكی زۆر له‌ كۆمه‌ڵگه‌كان، به‌تایبه‌تی له‌ وڵاته‌ پێشكه‌وتووه‌كاندا. ئه‌و هۆكارانه‌ی له‌ پشت دروستبوونی ئه‌م گرفته‌وه‌یه‌ (واته‌ بۆ گه‌یشتنی تاك به‌ قۆناغی گیرۆده‌بوون) به‌ كورتی ئه‌مانه‌ن:
١- هۆكاره‌كانی ده‌وروبه‌ر: ئاسان ده‌ستكه‌وتنی ئه‌لكهول و هه‌رزانی نرخ و لێبوورده‌یی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌رامبه‌ر ئه‌لكهول، وابه‌سته‌بوونی خواردنه‌وه‌ی ئه‌لكهول به‌ زۆرێك له‌ دیارده‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانه‌وه‌، كه‌مبوونه‌وه‌ و لێكترازانی په‌یوه‌ندیه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان، زۆربوونی فشاره‌ ده‌روونییه‌كان، هاوڕێ و ده‌وروبه‌ری یارمه‌تیده‌ر و … هتد.
٢- هۆكاره‌ پێكهاته‌ییه‌كانی تاك: هه‌ندێك له‌ توێژه‌ره‌وان وای بۆ ده‌چن كه‌ پێكهاته‌ی بایۆلۆژی یاخود بۆماوه‌یی به‌شداریه‌كی كاریگه‌ری هه‌یه‌ له‌ كارلێكردنی نێوان ماده‌ی ئه‌لكهول و پێكهاته‌ی بایۆلۆژیانه‌ی كه‌سه‌كه‌دا كه‌ وایلێده‌كات تووشی گیرۆده‌بوونی بكات. هه‌روه‌ها هه‌ندێكی تر ده‌ڵێن فاكته‌ری كه‌سێتی تاك ڕۆڵ ده‌بینێت له‌م بواره‌دا. بۆ نموونه ئاكامی چه‌ند توێژینه‌وه‌یه‌ك ده‌ریان خستووه‌ كه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی به‌ ئاڕاسته‌ی گیرۆده‌بوون به‌ ئه‌لكهولدا ده‌ڕۆن له‌ قۆناغه‌كانی منداڵی و هه‌رزه‌كاریاندا: باوه‌ڕی زۆریان به‌ خۆیان هه‌بووه‌، چالاك بوون، توندوتیژ بوون، له‌گه‌ڵ دایكیاندا به‌ سۆز نه‌بوون، پیاوێكی نموونه‌یی له‌ ژیانیانیاندا نه‌بووه‌، كێشه‌و گرفتی زۆریان له‌ په‌یوه‌ندیه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانیاندا هه‌بووه‌. هه‌ندێك توێژینه‌وه‌ی تر وای بۆ چوون كه‌ بوونی په‌شێویه‌ سۆزدارییه‌ ده‌روونییه‌كان و ئاره‌زووه‌ هونه‌ریه‌كان و لادانه‌ سێكسیه‌كان به‌شداری ده‌كه‌ن له‌ پاڵپێوه‌نانی تاك به‌ ئاڕاسته‌ی گیرۆده‌بوون به‌ ئه‌لكهول.
٣- خه‌سڵه‌ته‌كانی ماده‌ی ئه‌لكهول خۆی: ئه‌مه‌ش له‌ دوو ڕێگاوه‌ به‌شداری ده‌كات له‌ درووست بوونی ئه‌م گرفته‌دا، یه‌كه‌م: ئه‌و گۆڕانه‌ی ئه‌م ماده‌یه‌ له‌ مه‌زاژی به‌كارهێنه‌رانیدا ده‌یخوڵقێنێت كه‌ وایان لێده‌كات له‌ڕووی ده‌روونی وجه‌سته‌ییه‌وه‌ پشتی پێببه‌ستن. دووه‌م: كاریگه‌ری ئه‌م ماده‌یه‌ له‌سه‌ر خانه‌ و ناوه‌نده‌ ده‌ماره‌كانی مێشك كه‌ ده‌بێته‌ هۆی گیرۆده‌بوون.
له‌باری گیرۆده‌بووندا كشانه‌وه‌ له‌ ئه‌لكهول هاوشێوه‌ی ماده‌هۆشبه‌ره‌كانی تر گه‌لێك گرفتی ته‌ندروستی جه‌سته‌یی و ده‌روونی بۆ كه‌سه‌ گیرۆده‌بووه‌كه‌ پێشدێت، وه‌ك خه‌مۆكی ، تێكچوونی خه‌و، وڕێنه‌ی بیستن، له‌رزین، ئا‌ره‌ق كردنه‌وه‌ی زۆر، په‌شێوی له‌ بیركردنه‌وه‌دا، نائارامی و… تد. بۆیه‌ زۆر جار ئه‌لكهولیست دوای واز هێنانی ده‌بێت له‌ نه‌خۆشخانه‌ی تایبه‌تی و له‌ژێر چاودێری پزیشكدا بمێنێته‌وه‌ هه‌تا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ دۆخی ئاسایی خۆی. ئه‌مانه‌ وێڕای چه‌ندین نه‌خۆشی جه‌سته‌یی له‌ جگه‌ر و گه‌ده‌ و ڕیخۆڵه‌ و ئه‌ندامه‌كانی تری جه‌سته‌ی گیرۆده‌بوودا په‌یدا ده‌بێت به‌هۆی ئه‌لكهوله‌وه‌.
به‌شێك له‌ تاوانه‌كان و توندوتیژی و ده‌ستدرێژییه‌كان له‌ ناو كۆمه‌ڵگه‌كاندا وابه‌سته‌ن به‌ ئه‌لكهوله‌وه‌، هه‌روه‌ها لێخوڕینی ئۆتۆمۆبیل له‌ژێر کاریگه‌ری ئه‌لکهولدا گه‌لێك ڕووداوی دڵته‌زێنی لێده‌كه‌وێته‌وه‌، بۆ نموونه‌ ئاماره‌كانی فه‌ڕه‌نسا ده‌ڵێت (40٪) ی ڕووداوه‌كانی ئۆتۆمۆبیل ساڵانه‌ به‌هۆی ماده‌ ئه‌لكهوله‌كانه‌وه‌ ڕووده‌دات له‌و وڵاته‌دا، كه‌ژماره‌ی قوربانیه‌كان ده‌گه‌نه‌ 5 هه‌زار كه‌س كه‌ به‌هۆی به‌كارهێنانی ئه‌لكهول له‌كاتی لێخوڕیندا ده‌بنه‌ قوربانی. له‌ وڵاته‌ پێشكه‌وتووه‌كاندا یاسا سزای داناوه‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی ئه‌لكهولیان خواردۆته‌وه‌ و ئۆتۆمۆبیل لێده‌خوڕن، بۆ نموونه‌ له‌ وڵاتێكی وه‌ك ئه‌ڵمانیادا هێزه‌كانی پۆلیس له‌سه‌رشه‌قامه‌ گشتیه‌كاندا ناوبه‌ناو كۆنترۆڵی شۆفێره‌كان ده‌كه‌ن بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌. له‌ ئه‌مه‌ریكادا ڕێگه‌ به‌ لێخوڕینی ئۆتۆمۆبیل نادرێت ئه‌گه‌ر شۆفێره‌كه‌ له‌ (100 ملگ/ لیتر) زیاتری خواردبێته‌وه‌، وه‌ ئه‌گه‌ر شۆفێره‌كه‌ ته‌مه‌نی له‌ 21 ساڵ كه‌متر بێت ئه‌وا تووشی سزای به‌ند كردن ده‌بێت (هه‌روه‌ك ئه‌م سزایه‌یان به‌سه‌ر كچه‌كه‌ی جۆرج بوشدا سه‌پاند له‌ ماوه‌ی یه‌كه‌می سه‌رۆكایه‌تی باوكیدا).

ئەمڤیتامینەکان – میران زوهدی- دەروونناسی کۆمەڵایەتی سوید
سەرچاوە : سایتی دەرونناسی