logo se rekxraw

زمان ئامرازی سه‌ره‌كیی پێوه‌‌ندیی نێوان مرۆڤه‌كان و بناغه‌‌ی شارستانیه‌ت و پێشكه‌وتنی تاك و كۆمه‌‌ڵگایه‌‌.

كاتێك كه‌ باس له‌ زمان ده‌كرێت، له‌ پێش هه‌موو شتێكدا ده‌بێ  باس له‌ زمانی دایكی وه‌كوو پێكهێنه‌ری كه‌سایه‌تی و شوناسی مرۆڤ‌ و بناغه‌ی ئاخاوتن و فێربوون بكرێت.

له‌و كاته‌وه‌ كه‌ مرۆڤ پێی ناوه‌ته‌ قۆناغی خوێندنه‌وه‌ و نووسین، گرینگیی زمان وه‌كوو ئامرازێك بۆ رێكخستن و دارشتن و رێنوێنیی كۆمه‌ڵگا و هاوئاهه‌نگیی نێوان خه‌ڵك و ده‌سه‌لآت بۆ به‌رێوه‌بردنی كاروباره‌كان زیاتر هه‌ستی پێكراوه‌ و هه‌وڵ دراوه‌ زمانی خه‌ڵك بكرێت پردی پێوه‌ندی بۆ گواستنه‌وه‌ی په‌یامه‌كان و وه‌رگرتنی زانیاری و پێگه‌یاندنی كۆمه‌ڵگا له‌ ڕێڕه‌وی دخوازدا.

پاش سالآنێكی دوور و درێژ له‌ تاقیكاری و ئه‌زموونی تاڵی تواندنه‌وه‌ و یه‌كده‌ستكردنی زۆره‌ملی و حاشاكردنی ده‌سه‌لآته‌ كۆنه‌په‌ره‌سته‌كان له‌ مافه‌كانی مرۆڤ و یه‌ك له‌وانه‌ش مافی په‌روه‌رده‌ به‌ زمانی دایكی، له‌ مێژووی هاوچه‌رخدا گرینگی و كاریگه‌ریی خوێندن و په‌روه‌رده‌ به‌‌ زمانی دایكی وه‌كوو مافێكی بنه‌ڕه‌تیی مرۆڤ سه‌لمێنرا و هه‌نووكه‌ له‌‌ زۆربه‌ی به‌‌ڵگه‌‌نامه‌ نێونه‌‌ته‌‌وه‌‌ییه‌كانی وه‌ك بلآوكراوه‌‌ی زمانی دایكی، راگه‌‌یه‌ندراوی جیهانیی مافی زمان، خاڵه‌‌كانی 3 و 4ی راگه‌‌یه‌ندراوی تایبه‌ت به‌‌ كه‌‌مینه‌‌ نه‌‌ته‌‌وه‌‌ییه‌‌كان، گه‌‌لان و كه‌‌مینه‌‌ زمانی و مه‌‌زهه‌‌بییه‌‌كان، ماده‌‌ی 30ی كۆنڤانسیونی مافی منداڵ و ماده‌‌ی 27ی رێككه‌‌وتنامه‌‌ی نێونه‌‌ته‌‌وه‌‌یی مافه‌‌ سیاسی و مه‌‌ده‌‌نییه‌‌كاندا ئاماژه‌ی پێ كراوه‌‌.

له‌ جاڕنامه‌ی مافی مرۆڤی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتوه‌كاندا هاتووه‌: "هه‌موو مرۆڤێك ئه‌و كاته‌ی كه‌ له‌ دایك ده‌بێ مافی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی سروشتی به‌ زمانی دایكی خۆی بخوێنێت، بیربكاته‌وه‌، په‌روه‌رده‌ بێت".

خوێندن به‌‌ زمانی دایكی یارمه‌‌تیی مرۆڤ ده‌دات بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ باشتر له‌ وانه‌‌كانی خوێندن تێبگات و شرۆڤه‌ی زانیارییه‌كانی بكات و داهێنان و نوێگه‌ری و پێشكه‌وتن و گه‌شه‌ی زانستی و عه‌قڵی بكات. په‌روه‌رده‌ به‌ زمانی دایكی له‌گه‌ڵ خۆیدا هه‌‌ست به‌‌ كه‌‌سایه‌‌تی و كه‌رامه‌تی زیاتر ده‌هێنێت. هه‌ر بۆیه‌ ده‌بینین ئه‌وانه‌ی كه‌ به‌ زمانی دایكیی خویان ده‌خوێنن، ئاستی باوه‌ربه‌خۆبوونیان زیاتره‌ و له‌ پێگه‌یاندنی  خۆیاندا وه‌كوو تا‌كی سه‌‌ربه‌‌خۆ سه‌ركه‌وتووترن و ته‌نانه‌ت خێراتر فێری زمانی دیكه‌‌ش ده‌بن.

به‌‌ پێچه‌‌وانه‌‌وه‌‌ ئه‌‌گه‌‌ر منداڵ به‌‌ زمانی دایكی نه‌‌خوێنێ، له‌‌گه‌‌ڵ زمانێكی دیكه‌‌دا رووبه‌‌روویه‌‌ كه‌‌ له‌ هه‌ر له‌ یه‌كه‌م رۆژه‌وه‌ بۆی نامۆیه‌ و كاتی زیاتری ده‌‌وێ تا گوێی به‌ بیستنی ده‌‌نگه‌كانه‌وه‌ خوو بگرێت، مێشكی بۆ وه‌‌رگرتن و زمانی بۆ وتن ئاماده‌‌ بكات و ده‌‌سته‌‌كانی بۆ نووسین رابێنێ. سه‌‌ره‌‌ڕای ئه‌‌م هه‌‌موو كۆششه‌ تێگه‌‌یشتن له‌‌ وانه‌‌كان بۆی دژوار ده‌‌بێ، بیری پرش و بلآوه‌‌ و كاتی زۆری بۆ بیركردنه‌‌وه‌‌ و تێگه‌‌یشتن پێویسته‌‌. ده‌‌بێ له‌ میشكی خۆیدا وشه‌كان وه‌‌ربگێڕێته‌وه‌ و ڕسته‌‌كان دروست بكات. له‌‌ كاتی تێنه‌‌گه‌‌یشتندا هه‌‌ست به‌‌ لاوازی و سه‌رشۆڕی ده‌‌كا، زۆربه‌‌ی كات دوو دڵه‌‌، منداڵێك كه‌‌ به‌‌ سه‌‌ر زمانی دایكیی خۆیدا زاڵ نه‌‌بێ، له‌‌ فێر بوونی زمانێكی دیكه‌شدا‌ پێشكه‌وتنی ئه‌سته‌م ده‌بێت.

به‌داخه‌وه‌ له‌ ولآتی ئێمه‌ و له‌ یه‌ك سه‌ده‌ی رابردوودا حكوومه‌ت له‌‌ رێگای جۆراوجۆره‌‌وه‌‌ سیاسه‌‌تی ئاسیمیلاسیون و سه‌‌ركوت و له‌‌ ناو بردنی زمانی دژی نه‌‌ته‌‌وه‌‌ ژێرده‌سته‌كانی ئێران ڕه‌‌چاو كردووه‌‌. له‌‌وانه‌‌ قه‌‌ده‌‌غه‌‌كردنی خوێندن به‌‌ زمانی دایكی له‌‌ قوتابخانه‌‌كاندا، قه‌ده‌غه‌كردنی ئاخاوتن به‌‌ زمانی نه‌ته‌وه‌ ژێرده‌سته‌كان له‌‌ ڕه‌وتی كاری خوێندنگا و ئۆرگانه‌‌ ده‌‌وڵه‌‌تییه‌‌كاندا، به‌‌رته‌‌سككردنه‌‌وه‌‌ی ڕۆڵی ئه‌و زمانانه‌ له‌‌ كاری رۆژانه‌‌ی خه‌‌ڵكدا، به‌‌رته‌‌سككردنه‌‌وه‌‌ی به‌‌رنامه‌‌كانی رادیۆ و ته‌‌له‌‌فزیۆن به‌‌ زمانی گه‌‌لانی ژێرده‌ست‌ و تێكدانی شێوه‌زاره‌كانیان له‌ رێگه‌ی تێكه‌‌ڵكردنی نه‌گونجاوی وشه‌كانی زمانی نه‌ته‌وه‌ی بالآده‌سته‌وه‌، قه‌‌ده‌‌غه‌‌كردنی ئاخاوتن له‌‌ قوتابخانه‌‌كاندا به‌‌ زمانی دایكی، سووكایه‌‌تی به‌‌ زمانی گه‌‌لانی دیكه‌‌ و پڕوپاگه‌‌نده‌‌ی له‌و چه‌شنه‌ كه‌ گوایه‌ زمانی دایكی له‌ رووی زانستییه‌وه‌ لاوازه‌ و‌ وه‌‌لآمده‌‌ری داهاتووی پێشه‌ییان نییه‌‌، هێنانی په‌روه‌‌رده‌‌ی ئایینی له‌‌ باتی په‌روه‌‌رده‌‌ی نه‌‌ته‌‌وه‌‌یی له‌‌ قوتابخانه‌‌كان، ته‌‌رخانكردنی به‌‌رنامه‌‌كانی ده‌‌نگ و ره‌‌نگی كۆماری ئیسلامی بۆ زمانی فارسی و په‌ره‌پێدانی هه‌رچی زیاتری ئه‌و زمانه‌ له‌ ناوچه‌كانی نه‌ته‌وه‌ بنده‌سته‌كاندا، دروستكردنی هه‌‌موو به‌‌رنامه‌‌كانی مندالآن به‌‌ زمانی فارسی بۆ ئه‌‌وه‌‌ی مندالآن هه‌‌ر له‌‌ منداڵییه‌‌وه‌‌ به‌‌ زمانی فارسی خوو بگرن، كۆمه‌ڵێك له‌و سیاسه‌‌تانه‌‌ن كه‌‌ بۆ به‌‌رته‌‌سككردنه‌‌وه‌‌ و لاوازكردن و له‌‌نێوبردنی زمانی دایكیی گه‌‌لانی بنده‌ست و بۆ وه‌‌رده‌‌رنانیان له‌‌ مه‌‌یدانی ڕكه‌‌به‌‌رایه‌‌تیی زمانی فارسی له‌‌ پێش گیراون.

دوای شۆڕشی ساڵی ١٣٥٧ و هاتنه‌ سه‌ركاری ڕێژیمی كۆماری ئیسلامی، به‌ شێوه‌یه‌كی توندوتۆڵتر درێژه‌ به‌و سیاسه‌ته‌ درا.

له‌ ئه‌سڵی ١٥ی یاسای بنه‌ره‌تیی كۆماری ئیسلامیدا هاتووه‌ كه‌ زمانی فه‌رمی خوێندن و نووسین زمانی فارسییه‌ و هه‌موو به‌ڵگه‌ و نووسراوه‌ فه‌رمییه‌كان و په‌رتووكی وانه‌كان ده‌بێ به‌ زمانی فارسی بن، به‌لآم كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌ زمانه‌كانی دیكه‌ی ناوچه‌یی و قه‌ومی له‌ بلآڤۆك و میدیاكان و وتنه‌وه‌ی ئه‌و زمانانه‌ له‌ ته‌نیشت زمانی فارسی ئازاده‌.

 به‌ پێچه‌وانه‌ی پڕوپاگه‌نده‌ی ڕێژیم، ده‌بێ بڵێین ئه‌و ئه‌سڵه‌ هیچ پێوه‌ندییه‌كی به‌ مافی خوێندن به‌ زمانی دایكییه‌وه‌ نیه‌ و ته‌نیا باس له‌ فێربوونی زمانی دایكی وه‌كوو وانه‌یه‌ك له‌ ته‌نیشت وانه‌كانی دیكه‌دا ده‌كات كه‌ هه‌ڵبه‌ت ته‌نانه‌ت حكوومه‌تیش له‌و پێوه‌ندییه‌دا ئه‌ركدار نه‌كراوه‌ و ته‌نیا باس له‌ ئازادبوونی زمانی دایكی كراوه‌.

له‌ لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌، ڕێژیم هه‌وڵ ده‌دات به‌ كه‌ڵكاژۆ وه‌رگرتن له‌و داوا ڕه‌وایه‌ی خه‌ڵك و چالاكانی نه‌ته‌وه‌ سته‌ملێكراوه‌كان، به‌ تایبه‌تی له‌ كوردستاندا، به‌ زه‌قكردنه‌وه‌ی بیانووی فره‌چه‌شنیی شێوه‌زاره‌كان، هه‌م له‌مپه‌ر بخاته‌ سه‌ر ڕێگای دابینبوونی ئه‌و مافه‌ و هه‌م به‌ جۆرێك په‌رته‌وازه‌یی بخاته‌ نێو ڕیزه‌كانی مافخوازان له‌و بواره‌دا.

هه‌ر بۆیه‌ به‌ بوونی ده‌سه‌لآتێكی ئیدئۆلۆژیك و تۆتالیتری وه‌ك كۆماری ئیسلامی كه‌ به‌رهه‌م و پارێزه‌ری ئاپارتایدی نه‌ته‌وه‌یی، فه‌رهه‌نگی و مه‌زهه‌بییه‌، ته‌نانه‌ت له‌ هه‌ر جۆره‌ پلان و دروشمێكی ده‌سه‌لآتدارانی ڕێژیمیش له‌و پێوه‌ندییه‌دا ده‌بێ به‌ گومان بین و زیاتر وه‌كوو هه‌وڵێكی تێكده‌رانه‌ بۆ به‌ لارێدابردنی داخوازییه‌كان و شێواندنی زمان چاوی لێ بكه‌ین.

له‌ كرده‌وه‌دا ده‌بینین كه‌ كۆماری ئیسلامی تا ئیستا نه‌ك هه‌ر پشتیوانیی له‌ سووكه‌ مافێكی وه‌كوو ئازادیی فێربوونی زمانی دایكیش نه‌كردووه‌، به‌ڵكوو له‌و رێژیمه‌دا باسكردن له‌ زمانی دایكی وه‌كوو هه‌ڕه‌شه‌یه‌ك بۆ سه‌ر ئه‌منیه‌تی نه‌ته‌وه‌یی، پڕۆپاگه‌نده‌ دژی نیزام و پارچه‌پارچه‌كردنی ولآت چاوی لێ كراوه‌ و سزای قورسی به‌ سه‌ر چالاكانی ئه‌و بواره‌دا سه‌پاندووه‌.

له‌و په‌یوه‌ندییه‌دا بینیمان كه‌ حه‌سه‌ن ڕۆحانی دوابه‌‌دوای خۆپالآوتنی بۆ هه‌‌ڵبژاردنی سه‌‌رۆك كۆماریی رێژیم، به‌ڵێنیی ئه‌وه‌ی دا كه‌ كار بۆ جێبه‌‌جێكردنی ئه‌‌سڵی ١٥ی یاسای بنه‌ڕه‌تی ده‌‌كات و هێندێك كه‌س و لایه‌نیش له‌ كوردستان و ناوچه‌كانی دیكه‌ی نه‌ته‌وه‌ سته‌ملێكراوه‌كاندا هه‌ر به‌و پاساوه‌ كه‌وتنه‌ خزمه‌تی چه‌واشه‌كارییه‌كانی رۆحانی و تاقمه‌كه‌ی.

به‌لآم وه‌ك له‌ سه‌ره‌تاشه‌وه‌ دیار بوو، ‌له‌ سێبه‌‌ری رێژیمی كۆماری ئیسلامیدا ته‌نانه‌ت ئه‌و ‌هه‌‌نگاوه‌ ئامانجداره‌ش به‌ نیوه‌چڵی و له‌ ئاستی دروشمدا ده‌مێنێته‌وه‌ یان كه‌ڵكی ئاوه‌ژۆ له‌ داخوازی و نیازپاكیی خه‌ڵك و چالاكانی ئه‌و بواره‌ وه‌رده‌گیرێت و ته‌نیا به‌و مه‌به‌سته‌ ده‌بێت كه‌ له‌ وزه‌ی ئه‌وان بۆ خزمه‌تكردن به‌ سیاسه‌تێكی دیاریكراو كه‌ڵك وه‌ربگیرێت، سه‌ركۆماری رێژیم تا هه‌نووكه‌ش به‌ده‌ر له‌ چند هه‌نگاوی كه‌م‌بایه‌خ، خۆی له‌ هه‌ر جۆره‌ هه‌وڵێكی جیددی له‌و پێوه‌ندییه‌دا بواردووه‌. هه‌ر بۆیه‌ زۆر گرینگه‌‌ خه‌ڵكی كوردستانی رۆژهه‌‌لآت ‌به‌‌ پشتكردن له‌ سیاسه‌ته‌ چه‌واشه‌كارانه‌كانی رێژیم، ئه‌و راستییه‌ بسه‌لمێنن كه‌ به‌پێی سروشتی داگیركاری و ئاپارتایدی سیستماتیكی رێژیم و دۆخی سه‌پێنراوی داگیركراویی كوردستان، هه‌وڵه‌كان بۆ خوێندن و نووسین به‌ زمانی دایكی ناتوانن جیا له‌ هه‌وڵ و خه‌بات بۆ ڕزگاری و دابینبوونی دێموكراسی و مافه‌كانی مرۆڤ‌ له‌ كوردستان و ئێراندا بن و خه‌بات بۆ دابینبوونی په‌روه‌رده‌ به‌ زمانی دایكی چه‌مكێكی دابڕاو له‌ بارودۆخی گشتیی گه‌ل و ولآته‌كه‌مان نیه‌ و پێوه‌ندییه‌كی چڕوپڕی له‌گه‌ڵ مافی دیاریكردنی چاره‌نووس و بواره‌كانی دیكه‌ی خه‌باتی مافخوازانه‌ی گه‌له‌كه‌ماندا هه‌یه‌ و له‌ ڕاستیدا لێك گرێ دراون.

كاتێك كه‌ گه‌‌لێك ویستی خۆی بۆ فێربوون و پاراستنی زمانی دایكی و په‌روه‌رده‌ به‌و زمانه‌ لێبڕاوانه‌ نیشان بدات و به‌‌رگریی لێ بكات، رێگا بۆ شۆڕشێكی فه‌‌رهه‌نگی و گه‌‌شه‌ی زمان و هه‌ستی نه‌ته‌وایه‌تی خۆش ده‌‌بێت. كه‌واته‌ ئه‌گه‌ر تاكه‌كانی گه‌‌ل پێشوازی له‌‌ پیلانه‌ ئامانجداره‌كانی رێژیمی‌ سه‌‌ركوتكه‌ر نه‌‌كه‌ن و بایكۆتی بكه‌ن، ئه‌‌وانیش به‌ ناچار پاشه‌كشه‌ ده‌‌كه‌‌ن و گه‌ل ده‌بێته‌ خاوه‌نی باوه‌ڕ به‌خۆبوونی زیاتر بۆ سه‌ركه‌وتن به‌ره‌و قۆناغه‌كانی دیكه‌ی خه‌بات.

یه‌كیه‌تیی خوێندكارانی دێموكراتی كوردستانی ئێران

یه‌كیه‌تیی ژنانی دێموكراتی كوردستانی ئێران

یه‌كیه‌تیی لاوانی دێموكراتی كوردستانی ئێران

3ی ڕه‌شه‌ممه‌ی 2716ی كوردی

21ی فیورییه‌ی 2017ی زایینی